نشست علمی-تحلیلی فرانسه؛ از اعتراض دانشآموزی تا منازعه سیاسی برگزار شد فرانسه؛ از خیابان تا افق تغییر
| آخرین بروزرسانی: 1405/8/26 |
به گزارش روابطعمومی مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، نشست علمی-تحلیلی فرانسه؛ از اعتراض دانشآموزی تا منازعه سیاسی روز پنجشنبه ۲۱ آبان ۱۴۰۵ به صورت برخط با محور بررسی اعتراضات فرانسه و جایگاه نهاد آموزش در جنبشهای اجتماعی و با حضور سعید پیوندی، استاد دانشگاه لورن فرانسه و امین بزرگیان، پژوهشگر در دپارتمان مردمشناسی دانشگاه نیس فرانسه از دو منظر متفاوت به ظرفیتها و محدودیتهای کنش اعتراضی برگزار شد. در این نشست که توسط مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی و به دبیری نیما شجاعی، پژوهشگر جامعهشناسی سیاسی و مدرس دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد، سعید پیوندی با تکیه بر تجربههای میدانی خود در دانشگاه و جامعه فرانسه، بر ضرورت تدوین پروژهای مشترک و دستیافتنی برای تغییر تأکید کرد. بزرگیان نیز با بررسی نقش رسانهها و دگرگونی شیوههای سازماندهی، مسئله اصلی را کاهش توان تصور آیندهای متفاوت دانست. کنار هم قرار گرفتن اعتراضها به معنای شکلگیری پروژه مشترک نیست پیوندی در تحلیل زمینههای نارضایتی در فرانسه، به کاهش قدرت خرید، دشواری تأمین هزینههای زندگی و سرخوردگی اجتماعی اشاره کرد و گفت این نارضایتیها در فضایی سیاسی بروز میکنند که نیروهای راست افراطی و چپ پوپولیست در آن نفوذ قابلتوجهی یافتهاند. او با اشاره به جایگاه تاریخی خیابان در سیاست فرانسه، تأکید کرد که حضور گسترده گروههای ناراضی، بهتنهایی برای ایجاد تحولی پایدار کافی نیست. به باور او، تصور پیوستن خودکار جریانهای پراکنده اعتراض به یک حرکت بزرگ، بدون تعریف مطالبات و پروژهای مشترک، میتواند به انتظاری بینتیجه تبدیل شود. پیوندی همچنین از سادهسازی بحرانها در گفتمانهای پوپولیستی انتقاد کرد. او راهحلهایی مانند محدود کردن حمایتهای اجتماعی از مهاجران یا افزایش آسان و بیهزینه امتیازات اجتماعی از طریق مالیاتستانی بیشتر را پاسخهایی ناکافی به مسائل پیچیده اقتصادی و اجتماعی فرانسه دانست. از بسیج اولیه تا فرسایش مشارکت پیوندی برای توضیح فاصله میان آغاز پرشور اعتراضها و تداوم آنها، به تجربه دانشگاه محل فعالیت خود در نانسی اشاره کرد. به گفته او، در مجموعهای با حدود ۱۷ هزار دانشجو، شمار افراد مشارکتکننده در مسدود کردن ورودی دانشگاه از حدود ۵۰۰ نفر در روزهای نخست به حدود ۴۰ نفر کاهش یافته بود؛ با این حال، تعطیلی و اختلال در فعالیتهای آموزشی ادامه داشت. او با اشاره به نگرانی دانشجویان و خانوادهها درباره آموزش و امتحانات، گفت تداوم چنین وضعیتی میتواند بخشی از بدنه اجتماعی همراه با اعتراض را از آن دور کند. از نظر او، میان کسانی که برای مدتی محدود در اعتراض شرکت میکنند و گروههایی که خواهان تداوم آن به هر شکل هستند، تفاوتی وجود دارد که نادیده گرفتنش به فرسایش جنبش میانجامد. استاد دانشگاه لورن با یادآوری تجربه جنبش جلیقهزردها نیز تأکید کرد که تنوع نیروهای حاضر در خیابان، لزوما به معنای همسویی مطالبات آنان نیست. او هشدار داد که اصرار بر خواستههای دستنیافتنی و بسته شدن مسیر مذاکره، ممکن است فرصت دستیابی به اصلاحات مشخص را از بین ببرد.
توان برگزاری اعتراض با توان ایجاد سازمان پایدار متفاوت است امین بزرگیان در بخش دیگری از نشست، با تکیه بر تجربه کار خود در مدرسه، به تغییر شکل مشارکت نسل جدید در اعتراضات پرداخت. او گفت با وجود برداشتی که پیشتر از زندگی روزمره و ارزشهای دانشآموزان داشت، شکلگیری حرکت اعتراضی در میان آنان، ضرورت بازاندیشی در شیوه فهم کنش سیاسی این نسل را نشان داده است. این پژوهشگر میان توان بسیج جمعیت برای یک تجمع و توان ساختن سازمانی اجتماعی و بادوام تمایز گذاشت. به گفته او، ممکن است یک حرکت در برگزاری تجمع، جلب توجه رسانهها و انتشار تصاویر موفق باشد، اما نتواند این ظرفیت را به نیروی سیاسی پایدار تبدیل کند. او توضیح داد که در سازمانیابی پایدار، تجربهها و شکستها به یکدیگر پیوند میخورند و زمینه کنشهای بعدی را فراهم میکنند؛ در مقابل، اعتراضهای رویدادمحور ممکن است پس از دورهای کوتاه از توجه عمومی، پراکنده شوند و تا فراخوان بعدی تداوم سازمانی نداشته باشند. وقتی تصویر اعتراض پیش از خود اعتراض ساخته میشود بزرگیان برای توضیح نقش تازه رسانهها، به تصویری از پلنگ صورتی اشاره کرد که به گفته او با هوش مصنوعی ساخته شده و در بازنمایی اعتراضات مورد استفاده قرار گرفته بود. او این نمونه را نشانه تغییری در رابطه میان تصویر و کنش اعتراضی دانست: اگر در گذشته تصویر عمدتا پس از رویداد تولید میشد و آن را مستند میکرد، اکنون تصویر میتواند پیش از وقوع اعتراض ساخته شود و در شکلگیری تصور عمومی از آن نقش داشته باشد. بزرگیان تصریح کرد که منظورش از وجه نمایشی اعتراض، غیرواقعی بودن نارضایتی، خشونت یا شجاعت معترضان نیست؛ بلکه مسئله این است که منطق رسانهای به بخشی از طراحی و اجرای کنش تبدیل شده است. به باور او، سرعت و قدرت بازنمایی رسانهای اعتراضها، از ظرفیت ساختن سازمانهای سیاسی پایدار پیشی گرفته است. اختلاف بر سر افق تغییر؛ اصلاح وضع موجود یا احیای تخیل بدیل؟ بخش مهمی از گفتوگو به امکان تصور آیندهای متفاوت اختصاص داشت. بزرگیان با اشاره به تضعیف افقهای بدیل در دهههای اخیر، گفت بسیاری از مطالبات امروز، به جای ساختن نظمی تازه، بر جلوگیری از بدتر شدن شرایط یا بازپسگیری دستاوردهای گذشته متمرکز شدهاند. او خواستههایی مانند آموزش بهتر، شغل پایدار و مسکن را ضروری دانست، اما تأکید کرد که این مطالبات لزوماً با تصوری از تغییر بنیادی در سازمان جامعه همراه نیستند. از نظر او، یکی از پیششرطهای تغییر، احیای امکان تخیل وضعیتی متفاوت است. در مقابل، پیوندی با اشاره به تجربه شکست الگوهای سیاسی و اجتماعی در کشورهای مختلف، بر ضرورت تعریف رؤیاهایی مشخص و متکی بر امکانهای واقعی تأکید کرد. او گفت نقد وضع موجود، بدون پاسخ دادن به پرسشهای اساسی درباره اقتصاد، آموزش، کار و سازوکار اداره جامعه، برای ساختن بدیلی عملی کافی نیست. با این حال، پیوندی نیز نقش گفتوگوهای جمعی و تلاش نسل جوان برای اندیشیدن به ساختارهای متفاوت را مثبت ارزیابی کرد و آن را زمینهای برای بازتولید آگاهی تاریخی دانست. آموزش؛ کانون امید و بازتولید نابرابری در بخش پایانی نشست، موضوع عدالت آموزشی و مقایسه تجربه کشورها مطرح شد. پیوندی آموزش را از مهمترین نهادهای کاهش نابرابری و ایجاد فرصتهای برابر توصیف کرد، اما گفت فاصله میان انتظار خانوادهها و عملکرد واقعی نظام آموزشی، بهویژه در میان گروههای کمبرخوردار و مهاجر، میتواند به سرخوردگی منجر شود. او همچنین با ابراز نگرانی درباره وضعیت ایران، ارزیابی کرد که کاهش پوشش آموزشی و نابرابری در توزیع امکانات، بخشی از جامعه را از مسیر پیشرفت آموزشی دور میکند؛ در حالی که گروهی از راهیافتگان به آموزش عالی نیز در پی نارضایتی، مسیر مهاجرت را در پیش میگیرند. این گفتوگو با تأکید بر ضرورت حفظ امید، در کنار پرهیز از انتظار تغییر فوری، پایان یافت. پیوندی تحول اجتماعی را مسیری بلندمدت توصیف کرد و بزرگیان نیز بر این نکته تأکید گذاشت که وضعیت موجود، امری طبیعی و تغییرناپذیر نیست و امکان اندیشیدن به آیندهای متفاوت باید حفظ و تقویت شود.